11/11/2026 | Yazar: Oğulcan Özgenç
Yazar, illüstratör ve görsel sanatçı İlker Ortaç ile sakatlık deneyiminden beslenen sanatsal üretimini, grotesk estetiği, beden politikalarını ve sanatın toplumsal mücadeledeki yerini konuştuk.
Yazar, illüstratör ve görsel sanatçı İlker Ortaç, kendi sakatlık deneyiminden, yeraltı edebiyatından, sinemadan ve müzikten beslenen üretimlerinde beden, görünürlük, kırılganlık ve toplumsal normlar üzerine düşünüyor. Alışıldık güzellik ölçülerinin dışında kalan bedenleri, bozulan yüzleri ve grotesk figürleri çalışmalarının merkezine taşıyan Ortaç, izleyiciyi ilk bakışta yadırgadığı şeyin karşısında biraz daha kalmaya davet ediyor.
Ortaç ile sakatlık deneyiminin sanatsal üretimine etkisini, portrelerinde kurduğu ilişkileri, grotesk estetiğin sunduğu imkanları ve sinemada sakatlık temsillerini konuştuk. Görünürlüğün tek başına yeterli olmadığını vurgulayan Ortaç, sanatını toplumsal normları sorgulamanın ve sınıf mücadelesinin bir parçası olarak konumlandırıyor. Ortaç’ın sözleriyle, “Sanat sadece bir araçtır. Nihai amacımız hayal ettiğimiz yeni dünyayı kurmak.”
Çizimden edebiyata, fotoğraftan sinemaya uzanan bir üretim pratiğiniz var. Çalışmalarınızda beden, kırılganlık, dışlanma ve toplumsal normlar gibi meselelerin tekrar tekrar karşımıza çıktığını görüyoruz. Kendi sakatlık deneyiminizin sanatsal üretiminizi nasıl şekillendirdiğini ve bu farklı disiplinler arasında nasıl bir ilişki kurduğunuzu anlatır mısınız?
Bu sorunun cevabını tam olarak ben de bilmiyorum. Çoğu zaman bunu kendime sordum. Eğer sakat olmasaydım bu konularda bu kadar takıntılı olabilir miydim, bilmiyorum. Ama takıntılı olduğum konular yalnızca bunlar değil. Etnik olarak ya da cinsiyet açısından kendim o durumda olmasam da takıntılarım devreye giriyor, ekoloji ve hayvan hakları da öyle. Dürüst olmak gerekirse sakatlığımın üretimimi doğrudan etkilediğini inkâr edemem, ama ne kadar etkilediğini, inanın, ben de kestiremiyorum. Her zaman öyle olmak gerekmiyor. O özneyi fark etmek de üretirken beni mutlaka etkiliyor.
Çalışmalarınızda bedenler ve yüzler çoğu zaman alışıldık güzellik ölçülerinin dışında, bozulmuş, yaşlanmış ya da kırılgan hâlleriyle karşımıza çıkıyor. Toplumun makbul, sağlıklı ve kusursuz beden anlayışını düşündüğümüzde, bu estetik tercihiniz nasıl bir anlam taşıyor? Sanatınızda bedenin nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin beklentilerle nasıl bir ilişki kuruyorsunuz?
Çizdiğim insanların güzel bulunmasından çok, onlara biraz zaman ayrılmasını istiyorum. Günlük hayatta bir yüze bakıp çok çabuk karar veriyoruz: güzel, çirkin, kadın, erkek... Sonra da sanki o insanla ilgili her şeyi anlamışız gibi davranabiliyoruz.
LIMIT’teki at maskeli figürü düşünün. Yüzde alıştığımız ifadeyi bulamayınca insanın bakışı bedenin duruşuna, ellere kayıyor. Benim de ilgimi çeken biraz bu. İlk bakışta yadırgadığımız bir şeyin karşısında biraz daha kalırsak ne görürüz? Yaşlanmış, kırılgan ya da orantısız bir bedeni alıştığımız ölçülere yaklaştırmaya çalışmıyorum. Olduğu gibi resimde kalsın istiyorum. Güzellik ölçülerine uymasa da onunla muhabbet edebiliriz.
Timsah maskesi/LIMIT sergisinden
“Bazen ortaya çıkan yüz, herkesin bildiği fotoğraftan uzaklaşıyor”
Portreyi yalnızca bir saygı duruşu değil, bir sürtünme alanı olarak tanımlıyorsunuz. David Lynch, Franz Kafka, Michel Foucault ve Nick Cave gibi isimleri resmederken de benzerlikten çok bozulma ve dışavurum öne çıkıyor. Bu isimlerle nasıl bir yakınlık kuruyorsunuz? Portrelerini üretirken onların kültürel imgeleriyle ne yapmak, neyi değiştirmek istiyorsunuz?
Bu isimleri çizerken bende bıraktıklarını da resme katıyorum. David Lynch deyince izlediğim bir sahne, Nick Cave deyince dinlediğim bir şarkı aklıma geliyor mesela. Ama oturup o sahneyi ya da şarkıyı anlatmaya çalışmıyorum. Yüzlerini çizerken, benim onlarla kurduğum ilişki de çizginin içine giriyor.
Bazen ortaya çıkan yüz, herkesin bildiği fotoğraftan uzaklaşıyor. Bunun önüne geçmeye uğraşmıyorum. O günkü ruh hâlim de işe karışıyor. Zaten hiçbir iş benim için tam olarak bitmiyor; bir süre sonra yeniden karşılaştığımda bazen seviyorum, bazen sevmiyorum. Hatta unuttuğum işler de oluyor. Bir portrenin her bakışta aynı şeyi söylemesi gerekmiyor.
İşlerinizde yeraltı edebiyatının, kara mizahın ve grotesk estetiğin belirgin izleri var. Grotesk, tarihsel olarak toplumun dışına ittiği, tuhaf ya da kabul edilemez bulduğu bedenlerle de ilişkilendirilen bir kavram. Sizin çalışmalarınızda grotesk nasıl bir yer tutuyor? Toplumun normal kabul ettiği şeyleri sorgulamak için nasıl imkânlar sunuyor?
Bazen benim normalim karşı tarafta çok anormal bir yankı bulabiliyor. Groteskle ilişkim biraz da burada başlıyor. Bir şeyi öne çıkarmak, abartmak ya da yerinden oynatmak istediğimde çizgi de değişiyor. Bu her zaman önceden kurulmuş bir plana bağlı değil; o günkü ruh hâlim de etkiliyor.
LIMIT’te insan bedenlerine taktığım at ve domuz maskeleri buna örnek. İnsan yüzünü görmeye alıştığımız yerde bir hayvan maskesi var. Bu görüntü birine komik, başka birine rahatsız edici gelebilir. Benim kara mizahımın hedefi o bedenler değil; bedenleri makbul ve makbul olmayan diye ayıran bakış. Elbette herkesin aynı yerden bakacağını garanti edemem. Birinin ne gördüğünü dinlemek de muhabbetin bir parçası.
Gülüş ve yumruk/LIMIT sergisinden
“Sadece görünürlük, tek başına yetebilecek bir şey değil”
Türk sinemasında sakatlık temsilleri üzerine de çalışmışsınız. Sinema ve görsel kültürde sakat karakterlerin çoğu zaman acıma, trajedi, kahramanlık ya da ilham verme gibi sınırlı anlatılar içerisinde temsil edildiğini görüyoruz. Bu temsil biçimlerini nasıl değerlendiriyorsunuz? Sakat bedenlerin kendi deneyimleriyle, çelişkileriyle ve arzularıyla görünür olabilmesi için nasıl bir anlatı diline ihtiyaç var?
Daha önce Türk sinemasında sakatlık olgusu üzerine çalışmıştım. Melodramlarda sakatlığın çok acıklı anlatıldığını görüyoruz. Seyirci filmden çıkınca, politik ve ekonomik baskılara rağmen sağlam olduğu için hâline şükredip hayatına devam edebiliyor. Kahramanlık ve ilham verme hikâyelerinde de sakat insanın yaşadıklarından çok seyirciye ne hissettirdiği öne çıkıyor. Ben o karakterin öfkesiyle, arzularıyla, çelişkileriyle de karşımıza çıkmasını istiyorum. Her zaman iyi biri olması, bir şey başarması veya bize ders vermesi gerekmiyor. Seyirci onu izleyip rahatlamak yerine biraz arıza verse, kendine de birkaç soru sorsa bana daha yakın geliyor.
Çalışmalarınızda görünürlük kadar dışlanma, iktidar ve toplumsal baskı da önemli bir yer tutuyor. Bugün farklı bedenlerin ve kimliklerin kamusal alandaki varlığının sürekli tartışmaya açıldığı bir dönemdeyiz. Böyle bir ortamda sanatın yalnızca görünürlük sağlamanın ötesinde nasıl bir rol oynayabileceğini düşünüyorsunuz? Kendi üretiminizi bu toplumsal ve politik atmosfer içerisinde nasıl konumlandırıyorsunuz?
Sadece görünürlük, tek başına yetebilecek bir şey değil. Bu görünürlük yanına bir kabulü de getiriyor. Bu kabul bir sorgulamayı da getiriyor. Bu sorgulama bir eşitliği de getiriyor. Bu eşitlik bir politik ayrımı da yıkmayı içeriyor. Bu politik ayrımı yıkmak, hayal ettiğimiz toplumu da getiriyor. Bir sanatçı olmadan önce bir devrimciyim. Bütün bunları bir devrimci rolüyle yapıyorum. Bir Marksist-Leninist olarak tüm bu anlattıklarımı bir sınıf mücadelesi içinde görüyorum. Önemli olan sınıf mücadelesidir. Sanat sadece bir araçtır. Nihai amacımız hayal ettiğimiz yeni dünyayı kurmak. Nihai amacımız hepimizin ortak yeni doğum gününü birlikte kutlamak.
Etiketler: insan hakları, medya, kültür sanat, yaşam, heteroseksizm, trans, ikili cinsiyet sistemi, lgbti, eşcinsellik, lezbiyen, gey, biseksüel, interseks
.jpg)